Pośród dawnych akt Wierzbnika

W związku z przypadającą w tym roku okrągłą 390 rocznicą uzyskania przez Wierzbnik praw miejskich, w kilku kolejnych odcinkach przypomnę niektóre szczegóły z jego historii. Wiadomości jakie zaprezentuję, zostały w znacznym stopniu zaczerpnięte z dokumentów, które posiadał starachowicki Oddział Archiwum Państwowego przy ulicy Hutniczej.

W roku 1987 były kierownik tej placówki Tadeusz Kręgiel (przy udziale R. Guldon) opracował broszurę zatytułowaną: "Źródła i materiały do bibliografii Starachowic". W zamyśle autora miała ona zapoczątkować cykl podobnych publikacji, ułatwiających osobom zainteresowanym korzystanie z zasobów archiwalnych tej placówki. Tak się jednak nie stało, gdyż autor niebawem przeszedł w stan spoczynku, a zasoby Oddziału zostały przeniesione do Kielc.

Wymieniona broszura, wydana przez Wydział Kultury i Sztuki UM i Miejską Bibliotekę im. A. Dygasińskiego w Starachowicach, nadal jednak zachowała wartość. Pozwala w znacznym stopniu orientować się na co zainteresowani mogą liczyć, tym razem w A.P. Kielce. Autor w swym opracowaniu wymienia nie tylko nazwy i numery teczek, ale w szeregu przypadków także przytacza treść zawartych w nich dokumentów Oto przykłady:

* Istnieje wśród akt opis Zakładów Starachowickich, obejmujący lata 1836-1903. Przedstawiono w nim m.in. dane dotyczące wielkiego pieca, wzniesionego na przełomie lat 30 i 40 XIX stulecia, a także zagospodarowania otaczających go placów. Cenny materiał źródłowy stanowią też akta tego przedsiębiorstwa z lat 1924-1945, zawarte w 236 teczkach i księgach. Są tu m.in. protokoły z posiedzeń Zarządu (lata 1931-1937), dokumentacja na temat przedwojennych planów rozbudowy huty, a także wyceny nieruchomości.

* Najstarsze z akt dotyczących Wierzbnika znajdują się w "zespole Urzędu Stanu Cywilnego parafii rzymsko-katolickiej z lat 1810-1883". Są to księgi urodzeń, małżeństw i zgonów. Zawierają m.in. nazwiska osób zawierających związki małżeńskie oraz nazwiska świadków. Także informacje o pochodzeniu społecznym tych osób i wykonywanych przez nich zawodach: gospodarz, komornik, wyrobnik, górnik, fornal, sługa dworski itd. Pochodzące z lat 1810-1867 pisane są po polsku, a z lat 1868-1883 po rosyjsku.

* Autor broszury pisze m.in., że podczas posiedzenia Rady Miejskiej Wierzbnika w dniu 27 lutego 1917 roku Rada ta, biorąc pod uwagę opłakany stan materialny mieszkańców, postanowiła wystąpić do władz o wyłączenie Zakładów Starachowickich z gminy Styków i przyłączenie ich do Wierzbnika, gdyż "tylko w ten sposób można będzie utrzymać utworzony magistrat". W protokóle sporządzonym 19 lutego 1917 roku w wierzbnickim biurze werbunkowym, stwierdzono, że mieszkańcy tego miasta są zwolennikami wojska polskiego i sympatyzują z legionami. 13 października 1918 roku w Iłży i Wierzbniku odbyły się manifestacje, a trzy dni później wybuchł strajk, któremu przewodzili Wydrzycki i Góralczyk. Narastanie oporu wobec okupantów było odczuwalne także na terenie okolicznych wsi.

* Zachowane sprawozdanie starosty iłżeckiego za okres od 1 kwietnia 1921 roku do 1 kwietnia 1922 zawiera opis ówczesnej sytuacji politycznej w mieście i powiecie. Z informacji wynika, że działały tu: PSL "Piast", PSL "Wyzwolenie", PPS, Narodowe Zjednoczenie Ludowe i Komuniści. Istniały w Wierzbniku także inne organizacje, a wśród nich: Stowarzyszenie Przemysłowe, Stowarzyszenie Rzeźników i Masarzy, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe, Okręgowy Związek Kółek Rolniczych, Koło PCK i "Strzelec".

* W zbiorach archiwalnych znajdują się informacje dotyczące tajnego nauczania w latach okupacji hitlerowskiej i ankiety folksdojczów. Są także karty chorobowe żołnierzy polskich i radzieckich z roku 1945, którzy przebywali w starachowickim szpitalu. Wymieniono ich nazwiska i inne dane osobowe, miejsca bitew w których odnieśli rany, opisano stan ich zdrowia. Wiele materiałów ilustruje działalność miejscowej PSS "Społem" (lata 1918-1955).