Nielegalne opłaty na cmentarzu: Co wiemy po najnowszych wyrokach sądowych?

Wojewódzkie Sądy Administracyjne w Olsztynie i Warszawie oraz Naczelny Sąd Administracyjny uznały, że samorządy nie mogą ustanawiać opłat niezwiązanych bezpośrednio z pochówkiem zmarłych. Oznacza to, że wiele należności pobieranych przez cmentarze komunalne w Polsce – takich jak opłaty za dochowanie do grobu, wjazd na teren cmentarza czy tzw. opłaty eksploatacyjne – nie ma podstawy prawnej.

Sprawa rozpoczęła się, gdy mieszkaniec Olsztyna zaskarżył uchwałę Rady Miasta z 22 lutego 2023 roku, która wprowadziła nowe stawki za korzystanie z cmentarzy komunalnych i usług domów przedpogrzebowych. Uchwała przewidywała m.in. dodatkowe opłaty za dochowanie zmarłego do istniejącego grobu oraz przedłużenie użytkowania miejsca pochówku na kolejne 20 lat. Skarżący uznał, że takie należności są niezgodne z ustawą o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku, która pozwala pobierać wyłącznie opłaty związane bezpośrednio z pochówkiem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyznał rację mieszkańcowi. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że samorządy nie mogą dowolnie ustalać opłat za korzystanie z cmentarzy. Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy o cmentarzach, możliwe jest pobieranie jedynie opłat bezpośrednio związanych z pochowaniem zwłok.

Sąd stwierdził, że powoływanie się przez Radę Miasta na ustawę o gospodarce komunalnej jest nieuprawnione, ponieważ przepisy tej ustawy mają charakter ogólny i nie mogą być stosowane w sytuacji, gdy inne prawo – w tym przypadku ustawa o cmentarzach – szczegółowo reguluje dopuszczalne opłaty.

W konsekwencji WSA w Olsztynie uznał, że uchwała Rady Miasta została wydana z naruszeniem prawa i stwierdził jej nieważność. Co więcej, sąd poszedł krok dalej i orzekł, że wszelkie opłaty niezwiązane z pochówkiem – w tym za wjazd na cmentarz czy korzystanie z jego infrastruktury – są bezprawne.

Podobne stanowisko zajął w marcu 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który unieważnił uchwałę Rady Miejskiej w Radomiu. Sąd uznał za niezgodne z prawem m.in. opłaty za ekshumację, przechowywanie zwłok, udostępnienie sali do ubierania zmarłych, opłaty cmentarne, czy przedłużenie grobu po 20 latach.

Wyrok potwierdził, że jedyną kategorią należności, jaką mogą pobierać samorządy i zarządcy cmentarzy, są opłaty za sam pochówek. Wszystkie inne opłaty – nawet jeśli dotyczą utrzymania infrastruktury czy czynności administracyjnych – nie mają podstawy prawnej.

Naczelny Sąd Administracyjny w swoich wcześniejszych orzeczeniach (m.in. z 14 marca i 20 września 2024 r.) podtrzymał to stanowisko, wskazując, że gmina może ustalać wyłącznie opłaty związane z pochowaniem zwłok. Przepisy ustawy o gospodarce komunalnej nie dają podstaw do pobierania jakichkolwiek innych opłat publicznoprawnych w drodze uchwały rady gminy.

Wyroki te mają znaczenie ogólnopolskie, ponieważ podobne regulacje obowiązują w wielu miastach i gminach. Choć nie wszystkie orzeczenia są jeszcze prawomocne, już teraz stanowią one poważne ostrzeżenie dla samorządów, które powinny dostosować swoje uchwały i regulaminy do przepisów prawa.

Organy gminne, które nadal pobierają opłaty wykraczające poza zakres ustawy o cmentarzach, mogą narazić się na skargi mieszkańców i kolejne unieważnienia uchwał przez sądy administracyjne.

Osoby, które uiściły nielegalne opłaty – np. za dochowanie do grobu, wjazd na cmentarz lub tzw. opłaty eksploatacyjne – mogą domagać się ich zwrotu, o ile zapadł już prawomocny wyrok stwierdzający nieważność uchwały, na podstawie której pobrano te należności. W takim przypadku roszczenia kieruje się do zarządcy cmentarza.

Jeśli natomiast w danej gminie wciąż obowiązuje podobna uchwała, mieszkańcy mogą zainspirować się orzeczeniami WSA i NSA i zaskarżyć ją do sądu administracyjnego, by doprowadzić do zakończenia procederu nielegalnego poboru opłat.

Wyroki sądów jasno pokazują: cmentarz to miejsce spoczynku, a nie źródło dochodu dla samorządów. Opłaty mogą być pobierane tylko wtedy, gdy są bezpośrednio związane z pochówkiem – nic ponad to.

Na cmentarzach komunalnych w Starachowicach znajdujemy w cennikach opłaty zakwestionowane przez sądy. Zapytaliśmy Urząd Miasta, co sądzi o tych wyrokach i czy zmierza dostosować nasze cenniki do tych wyroków i znieść opłaty zakwestionowane przez sądy?

- Gmina Starachowice informuje, że faktycznie zostały wydane orzeczenia przez sądy administracyjne w kilku miastach w Polsce.

Wskazujemy, że wyroki te dotyczą konkretnych aktów prawnych w konkretnych gminach. Orzeczenia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych nie stanowią automatycznie podstawy do uznania za nieważne aktów prawnych w innych gminach, albowiem dotyczą konkretnych regulacji w danych miejscowościach, w których zapisy aktów prawnych są kształtowane indywidualnie i różnią się od siebie.

Akty prawne mogą być badane indywidualnie, w zakresie zgodności z obowiązującymi przepisami, zaś wyrok sądu administracyjnego rozstrzyga indywidualną i konkretną sprawę.

Wskazuję, że orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego podlega zaskarżeniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego i dopiero taki ostateczny wyrok może stanowić o niezgodności aktu z prawem.

Poruszona kwestia jest znana i na bieżąco analizowana przez Gminę Starachowice i zarządcę cmentarza pod kątem weryfikacji zgodności obowiązujących w Starachowicach rozwiązań z obowiązującymi regulacjami prawnymi - odpowiedział Urząd Miasta w Starachowicach.

Tak więc, władze Starachowic na razie nie zamierzają wprowadzać zmian w cennikach opłat cmentarnych. Choć samorząd deklaruje analizę sytuacji i bieżące monitorowanie przepisów, jego stanowisko wskazuje, że nie planuje natychmiastowego dostosowania lokalnych regulacji do już istniejących wyroków sądów. 

***

 OPŁATY ADMINISTRACYJNE ZA GRÓB DO POCHÓWKU

 Dwudziestoletnie opłaty administracyjne za groby  w Starachowicach, dotyczą praktycznie tylko dwóch przypadków:

Opłata za grób ziemny

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 162 zł 

Opłata za grób murowany pojedynczy jednopiętrowy

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 378 zł 

Opłata za grób ziemny pojedynczy dla zwłok dziecka

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 54 zł 

Opłata za grób murowany pojedynczy dla zwłok dziecka

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 108 zł 

W pozostałych przypadkach  (groby murowane pojedyncze dwupiętrowe, większe groby, rodzinne, pod urnę i w kolumbarium) wnosimy opłatę za udostępnienie miejsca na 99 lat.

OPŁATY ADMINISTRACYJNE ZA GRÓB DO REZERWACJI

Podobnie jest w przypadku opłat administracyjnych za groby do rezerwacji:

Rezerwacja. Opłata za grób ziemny

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 486 zł 

Rezerwacja. Opłata za grób murowany pojedynczy jednopiętrowy

- opłata za udostępnienie miejsca na 20 lat - 1.134 zł

W pozostałych przypadkach (groby murowane pojedyncze dwupiętrowe, większe groby, rodzinne, pod urnę i w kolumbarium), wnosimy opłatę na 99 lat.

 INNE OPŁATY ADMINISTRACYJNE

21. Opłata z tytułu pochowania do istniejącego grobu

- opłata z tytułu pochowania do istniejącego grobu - 540 zł

22. Ekshumacja

- opłata z tytułu otwarcia grobu w celu ekshumacji - 216 zł

23. Zezwolenie na budowę pomnika

- opłata za zezwolenie na prowadzenie prac remontowo-budowlanych - 108 zł 

24. Opłata za jednokrotny wjazd

- opłata za wjazd na cmentarz środka transportu lub sprzętu - 108 zł 

25. Opłata za wielokrotny wjazd

- opłata za wjazd na cmentarz środka transportu lub sprzętu  - 216 zł