Brodzko-Kunowska historia oddziału majora Łady-Cybulskiego. Powstanie Styczniowe 1863 r.

Wśród wielu oddziałów Powstania Styczniowego walczących w naszym regionie na szczególną uwagę zasługuje oddział majora Łady-Cybulskiego. Oddział ten został sformowany w Puszczy Iłżeckiej na terenie współczesnych gmin Brody i Kunów, a służyło w nim wielu mieszkańców wspomnianych gmin.

Władysław Łada-Cybulski urodził się w Warszawie w roku 1838 i był zawodowym wojskowym. W armii rosyjskiej dosłużył się stopnia oficerskiego, a następnie ukończył Polską Szkołę Wojskową w Cuneo we Włoszech. Szkoła ta, utworzona w 1861 roku przez polskich emigrantów, kształciła kadry dowódcze dla przyszłego powstania w kraju. Kurs podoficerski trwał 3 miesiące, a oficerski pół roku. Po wybuchu Powstania Styczniowego Łada-Cybulski atakuje Kunów, a fakt ten odnotowany zostaje w aktach magistratu miasta Kunowa.

"...25 stycznia 1863 roku inny oddział, złożony z przeszło 200 partyzantów, pod rozkazami Łady, zatrzymał się w Kunowie. Łada w towarzystwie kilku oficerów potłukł herb państwowy w magistracie, zdjął i podarł portrety cesarza i cesarzowej, wreszcie, przedstawiwszy otwarty rozkaz komisarza wojskowego, zarządzał otwarcie kasy, z której zabrał 400 rubli i pokwitował, zanotował spisanych i wielu z nich uprowadził, wszyscy jednak wrócili do domu. Oddział ten uwijał się potem po okolicy, od czasu do czasu napadał na niewielkie rosyjskie oddziały."

Następnie dołącza do oddziałów Mariana Langiewicza w Wąchocku i walczy we wszystkich bitwach jego kampanii. Wyróżnia się w bitwie pod Miechowem pod komendą Zygmunta Chmieleńskiego. Jesienią 1863 roku organizuje oddział powstańczy w Puszczy Iłżeckiej, który jest podporządkowany dowódcy zgrupowania, majorowi Zaykowskiemu-Liwoczy. Do swojego oddziału przyjmuje przede wszystkim mieszkańców okolicznych miejscowości, czym odróżnia się od innych oddziałów powstańczych, które były czasami organizowane w całości na terenie Galicji, a później przekraczały granice zaborów austriackiego i rosyjskiego, aby walczyć w powstaniu.

Aby uniemożliwić rekrutację młodych mężczyzn do powstania, władze carskie stosowały tak zwaną "brankę", czyli przymusowy pobór. 19 września 1863 roku z Kunowa siłą zostali do rosyjskiego wojska wcieleni:

Tomasz Makowski – 23 lata

Ignacy Stachowski – 20 lat

Franciszek Ślemiński – 23 lata

Aleksander Grodziński – 21 lat

Antoni Starzewski – 26 lat

Organizujące się w Puszczy Iłżeckiej wojska powstańcze pod dowództwem majora Karola Liwoczy-Zaykowskiego oraz kapitana Łady-Cybulskiego i kapitana Piotrowskiego zwracają uwagę wojsk carskich.

Dnia 14 listopada w lesie za Kuterami oddział dowódcy Mohylewskiego Pułku Piechoty, pułkownika Alenicza, składający się z trzech kompanii mohylewców, szwadronu dragonów jekaterynosławskich, uzbrojonych w 2 działa lekkiej baterii 7 Brygady Artylerii, stoczył walki z oddziałem powstańców, którzy w wyniku tych potyczek stracili 22 ludzi, 15 dostało się do niewoli, skonfiskowano im 15 sztuk broni i 7 koni.

2 grudnia 1863 roku major Liwocz postanawia zaatakować przebywającą w Brodach rotę dragonów kapitana Steina. Zadaniem oddziału Łady jest blokowanie dróg z Brodów na Nietulisko. Powstańcy przechodzą przez nasyp zapory od strony Górek i atakują dragonów rosyjskich, którzy gotują kolację na dziedzińcu zakładów. Niespodziewany atak przynosi sukces, Rosjanie tracą zabitych: kapitana Masłowskiego oraz 23 dragonów, a dwóch oficerów i kilkunastu szeregowych dragonów zostaje rannych.

Kapitan Stein z pozostałymi dragonami przebija się w ciemnościach przez okrążający go oddział Łady w Krynkach. Podczas bitwy ginie 6 powstańców, których groby istniały w Krynkach na tak zwanym "Wygonie" jeszcze do końca lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Dwa tygodnie później obóz oddziału Łady na bagnach Sadłowizny koło Janika zostaje wytropiony przez kolumnę wojsk rosyjskich pułkownika Macniewa. Siły rosyjskie składają się z dziewięciu kompanii Tobolskiego Pułku Piechoty i dwóch sotni kozaków 9 Pułku Kozaków Dońskich. Zamarznięte bagno pomaga im okrążyć powstańców. Łada-Cybulski z karabinem w ręku dowodzi atakiem grupy powstańców, która przebija się przez pierścień okrążenia.

W bitwie ginie 38 powstańców, z których ciała 20 osób zostały rozpoznane przez rodziny, świadków i zatwierdzone przez władze sądownicze:

Chmielowski Józef, lat 25, z Wielkiej Wsi, kawaler

Krakus Józef, lat 36, z Małyszyna

Cichoński Sylwester, z miasta Iłży, tkacz

Ochyński Stanisław, z Iłży, kawaler

Zmarski Antoni, z Iłży, lat 30

Winiarski Józef, szewc z Iłży

Lenartowicz Wojciech, lat 40, szewc z Błazin

Gizoski Antoni, lat 18, z Wąchocka

Krzyżanowski, lat 20, z Iłży, szewc

Kostkiewicz Ludwik, pochodzący z Galicji, niewiadomego miejsca

Pacek Stanisław, z Tychowa z gminy Starachowice, lat 20 mający

Kaczmarski, lat 50, lokaj z miasta Piotrkowa

Zora Antoni, lat przeszło 40, gajowy lasów bankowych ostrowieckich

Kowalski Jan, z miasta Iłży, lat 20

Godzisz Tomasz, lat 30, z miasta Iłży, żonaty, dzietny

Pękala Szczepan, lat około 30, z Iłży, szewc, kawaler

Niewiadomego nazwiska, syn sołtysa wsi Jedlni

Zawadzki Jan, uznany przez matkę Helenę i żonę Franciszkę, który pozostawił po sobie dziecko

Żońca Michał, kawaler, którego poznała siostra jego Franciszka Moskal ze wsi Błaziny

Grądzki Józef, rodem z Wąchocka, poznany został przez żonę Zofię

Mimo poniesionych znacznych strat oddział odradza się i walczy dalej.

Rosjanie często meldowali o całkowitym rozbiciu i ucieczce jakiejś partii powstańczej, co nie musiało być prawdą, a stanowiło tylko element taktyki słabszych oddziałów powstańczych. Jeżeli siły przeciwnika były kilkukrotnie większe i otwarta bitwa do końca groziła klęską, wtedy dowódcy zarządzali tak zwaną "rozsypkę". Na umówiony sygnał, na przykład trąbki, wszyscy przestawali walczyć i każdy uciekał w swoją stronę, a następnie stawiał się na zbiórce w umówionym miejscu i terminie. Tak było też z oddziałem majora Łady. 19 grudnia 1863 roku dowódca wszystkich wojsk operacyjnych, podpułkownik Dobrowolski, raportuje dowódcy dywizji, generałowi Uszakowi, że mimo przeczesania lasów iłżeckich reszty buntowników nie znaleziono. W styczniu 1863 roku rozkazem generała Hauke-Bosaka oddział Łady przekształcony zostaje w 14 batalion Pułku Opatowskiego. Po degradacji majora Liwoczy-Zaykowskiego do stopnia szeregowego (za klęskę pod Janikiem) pełniącym obowiązki dowódcy zostaje major Władysław Łada-Cybulski. Około 200 ludzi z oddziału opatowskiego wcielono następnie do Pułku Stopnickiego majora Kality-Rębajły jako 6 batalion. Oddział uczestniczy w ataku na Opatów, podczas którego, w trakcie walk na cmentarzu, major Łada przejął dowodzenie od rannego majora Jagielskiego. Po odwrocie spod Opatowa oddział stoczył swoją ostatnią bitwę pod Małacentowem i Lechowem 22 lutego 1864 roku. Po przegranej bitwie do niewoli dostali się między innymi mieszkańcy gmin Brody i Kunów:

Franciszek Krzeszowski – mieszkaniec Brodów, urodzony 14.09.1837 w Rudzie, rodzice Walenty i Marianna z domu Litwinek. W czasie powstania miał 25 lat. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1864 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.

Kazimierz Kutera – urodzony na Połągwi w 1845 r., rodzice Kazimierz i Tekla z domu Zaczek, miał 18 lat, mieszkał w Krynkach. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1864 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.

Kazimierz Kwiecień – urodzony w Godowie w 1847 r., rodzice Jakub i Agnieszka z domu Orczyk, mieszkał w Gębicach i miał tylko 17 lat. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1864 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze. Jego siostra, razem ze swoim mężem Piotrem Gryzem, postawili kapliczkę pomiędzy Gębicami a Godowem z datą 04.11.1863.

Walenty Sieroń – urodzony w 1841 r. w Krynkach, rodzice Wojciech i Marianna z domu Ginał. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1864 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze. Wrócił z niewoli i w 1870 r. ożenił się na Krynkach z Zofią Kuterą.

Franciszek Bernaciak – ur. 11.08.1840 r. w Rudzie, rodzice Jakub i Józefa z domu Parszowska. Walczył w oddziale Łady-Cybulskiego i dostał się do niewoli 22.02.1864 po bitwie w okolicy wsi Lechów i Małacentowicze.

Aleksander Dąbrowski – mieszkaniec Brodów, miał 40 lat. Walczył w partiach powstańczych Zagórskiego i Nowickiego. Dostał się do niewoli po bitwie pod Św. Krzyżem 22.02.1864 r.

Jan Arendarski – lat 18, z Kunowa, wzięty do niewoli w Paprocicach 24.02.1864.

***

Po zakończeniu powstania major Władysław Łada-Cybulski przedziera się do Galicji. Emigrował następnie do Francji, biorąc udział w wojnie domowej w Hiszpanii i wojnie francusko-pruskiej 1870–1871. Po powrocie do kraju osiadł we Lwowie, gdzie zmarł we wrześniu 1897 roku.

Grzegorz Bernaciak Izba Tradycji i Dziedzictwa Kulturowego w Brodach